Portal KOT: EPREL i ZUM – Papierowa fikcja czy realna ochrona?

Zanim przybliżymy problem dotyczący bazy EPREL oraz bazy ZUM, wyjaśnijmy, czym są bazy EPREL i ZUM:

• Baza EPREL (European Product Registry for Energy Labelling) to europejska uregulowana prawem baza danych zawierająca informacje o produktach objętych etykietowaniem energetycznym, takich jak sprzęt AGD, pompy ciepła czy klimatyzatory, systemy wentylacyjne, piece grzewcze, zasilacze, telewizory, lodówki, wentylatory, silniki itp. Jej celem jest ułatwienie konsumentom porównywania efektywności energetycznej urządzeń oraz zapewnienie nadzoru rynku nad zgodnością produktów z wymaganiami ekoprojektu [1]
• Baza ZUM (Zintegrowany System Informacji o Urządzeniach i Materiałach) to polski system bazy, który gromadzi dane o urządzeniach grzewczych i materiałach stosowanych w budownictwie, który tworzy tzw. Listę Zielonych Urządzeń i Materiałów, kwalifikowanych do wsparcia w programach takich jak "Czyste Powietrze". Lista prowadzona jest przez Instytut Ochrony Środowiska - Państwowy Instytut Badawczy

Ma ona na celu ułatwienie weryfikacji spełniania przez produkty kryteriów technicznych, wymaganych do uzyskania dotacji. W teorii bazą ZUM można by nazwać centralny rejestr istotnych produktów, które mają pozytywny wpływ na efektywne energetycznie budynki. Od 29.04.2025 obowiązuje nowy regulamin.

Określenie wymagań prawnych to jedno, ale nadzór nad rynkiem to prawdziwe wyzwanie.

W Polsce, pomimo istnienia baz EPREL i ZUM, nadzór nad rynkiem w zakresie weryfikacji produktów i potwierdzania danych w tych bazach jest niestety słaby. W dobie rosnących wymagań klimatycznych i konieczności posiadania efektywnych, sprawnych i niezawodnych urządzeń, ta sytuacja budzi poważne obawy. Im głębiej wnikamy w weryfikację dostępnych na rynku produktów, tym częściej okazuje się, że mamy do czynienia z tzw. "wydmuszką", która znacząco odbiega od rzeczywistości deklarowanej w dokumentacji, w szczególności jeśli spojrzymy na systemy wentylacyjne. Produkty zgłaszane w bazach często tylko z nazwy przypominają produkty, które zostały zgłoszone do bazy EPREL czy ZUM. Dostawcy nie wywiązują się z obowiązków informacyjnych na swoich portalach sprzedażowych. Zauważalne jest to, że ryzyko biznesowe przenoszone jest na ostatnie ogniwo w łańcuchu dostaw, czyli na instalatora, który nie ma wystarczającej wiedzy formalno-prawnej, aby zweryfikować produkt pod względem formalnym.

Niespójności w dokumentacji i realnym produkcie

Wymagania regulacji prawnych dotyczących ekoprojektu [1] obowiązują od wielu lat. Mimo to, nadal napotykamy na szereg niespójności pomiędzy tym, co jest dostępne na półce sklepowej lub w przesyłce, a tym, co znajduje się w dokumentacji technicznej. Problem ten pogłębia się, gdy weźmiemy pod uwagę proces nadzorowania i aktualizowania tych dokumentów. Jest to kosztowne i czasochłonne, szczególnie gdy brakuje odpowiedniej komunikacji między działami marketingu a działami badawczo-rozwojowymi (R&D).

Istotnym jest również pressing handlowców na materiały marketingowe, w których nie rzadko są dane są wybiórczo publikowane w celu tzw. oszczędnego gospodarowania prawdą. Istota sprawy często zawarta jest w szczegółach.

Parametry z EPREL – czy zawsze prawdziwe?

Naciski działów handlowych na to, aby produkty spełniały parametry wynikające z wytycznych EPREL, są silne. Powstaje jednak zasadnicze pytanie: czy w każdym przypadku dane widniejące na stronach internetowych EPREL są prawdziwe i odzwierciedlają faktyczne parametry urządzeń? Umiejętność wyselekcjonowania odpowiedniego produktu staje się sztuką, zwłaszcza gdy mamy do czynienia z systemem jakości, który dobrze wygląda na papierze, ale niestety nie zawsze znajduje odzwierciedlenie w praktyce. Zauważalna jest również praktyka, że wielu producentów generuje etykiety poza bazą EPREL. Warto o tym wiedzieć, że na stronie z ofertą powinien być link do bazy EPREL (sama etykieta bez linku do bazy EPREL nie świadczy jeszcze o tym, że produkt jest w zarejestrowany w bazie EPREL). Pozytywem jest to, że przy wprowadzaniu produktu do bazy EPREL zobligowany jest podmiot wprowadzający dane do zidentyfikowania personalnie osoby, która te dane wprowadza.

Podmiot, który dana osoba reprezentuje również podlega weryfikacji autentyczności. Wcześniej pewne restrykcje co do zidentyfikowania podmiotu i osoby dało się obejść, ale obecnie jest to coraz trudniejsze, ponieważ baza wymusza weryfikację osoby i organizacji, która odpowiada za wprowadzenie danych.

Dane wprowadzone do bazy EPREL mogą być zmyślone, ale należy pamiętać, że pieczęć czasu odzwierciedlona jest w bazie i nie ma kłopotu, aby ustalić, jakie dane w jakim czasie i przez kogo zostały wprowadzone. Zatem niezwykle ważne jest to, w jakim kontekście sprzedający na swojej stronie internetowej powołuje się na bazę EPREL. Umieszczenie produktu w bazie EPREL nie oznacza jeszcze wywiązania się z obowiązków producenta (dostawcy), to tylko część obowiązku, do której zobowiązany jest podmiot oferujący produkt.

Istotnym jest to, że oznaczenia modeli w EPREL nie są w pełni spójne z tym co jest w ofercie i katalogach dostawców. Wiele systemów wentylacyjnych np. rekuperatorów dostępnych jest z różnymi sterownikami, które mogą wpływać na efektywność energetyczną całego urządzenia.

Jeżeli oznaczenie modelu nie jest odpowiednio skodyfikowane, to bardzo często możemy mieć do czynienia z celowym manipulowaniem oznaczeniem modelu, gdzie do bazy EPREL zgłoszono urządzenie o lepszej wydajności, a w ofercie pojawia się niskobudżetowa wersja, która jedynie z nazwy jest podobna do tego co zostało zgłoszone do EPRELa. To wszystko da się wyegzekwować, ponieważ podmiot odpowiedzialny za produkt powinien mieć szereg raportów z badań, które stanowią podstawę danych, które wprowadzane są w EPREL.

Częstym zabiegiem manipulacyjnym jest brak odpowiedniej identyfikacji w sprawozdaniu obiektu, który jest przedmiotem badania. Tzw. „pielgrzymiki” do laboratoriów po sprawozdania nasilone są tam, gdzie laboratoria nie opisują zbyt wielu danych i nie można jednoznacznie ustalić co jest przedmiotem oceny, tak aby później modyfikować produkt bez potrzeby kolejnych kosztownych badań. Jakość dołączanych dokumentów do bazy EPREL również daje wiele do życzenia. Bez realnego nadzoru i wykonywanych czynności typu „sprawdzam” ten system nie będzie tym za co go uważamy ale mimo swoich wad jest pomocny. Mimo tego stanowi on jednak przysłowiowy „bat” do motywowania, aby nie pozostawiać bezczelnie oszukanego klienta.

Wszystko się może jednak zmienić, gdy kontrole ruszą w rynek, ale dopóki ich nie ma lub dotyczą tylko oceny papierów bez laboratoryjnej weryfikacji parametrów urządzeń , to tylko możemy mieć nadzieję, że podmiot odpowiedzialny za dostarczenie produktu dobrze zweryfikował produkt i dokumenty towarzyszące.    

Egzekwowanie dokumentów to ochrona kupującego

Mimo tych trudności, egzekwowanie od sprzedawców dokumentów jest kluczowe. Są one wiążące i stanowią potencjalną ochronę kupującego. Sprzedawca i dystrybutor mają obowiązek udostępniać dokumenty wynikające z przepisów prawnych dotyczących ekoprojektu, niezależnie od tego, czy producent zamieścił je na swojej stronie internetowej, czy też nie. To odpowiedzialność spoczywająca na całym łańcuchu dostaw, a jak się okazuje, to nie każdy sprzedawca o tym pamięta.

Szczególnie ważnym aspektem w tej całej zabawie jest ustalenie podmiotu, od którego i co się nabywa. Warto zrobić sobie wydruki stron internetowych z tzw. pieczęcią czasu, aby uniknąć nieprzyjemnych sytuacji, gdy dostawca usunie błędne dane ze swojej strony, a my pozostaniemy jedynie z dowodami w naszej głowie.

Świadomy konsekwencji dostawca szanujący swoją markę, na której opinię pracował latami nie pozwoli sobie na ryzyko manipulowania danymi, więc warto zwracać uwagę na ten aspekt, ponieważ może to być kluczowym czynnikiem prze wyborze produktu. Rzetelność w publikowaniu danych również jest ważnym czynnikiem świadczącym o polityce jaką prowadzi firma. Należy pamiętać, że wprowadzanie błędnych danych może skutkować bardzo poważnymi sankcjami.

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz Inspekcje Handlowe mogą w drodze postępowania administracyjnego nałożyć bardzo bolesne sankcje dla przedsiębiorców. W historii już była decyzja administracyjna, która nakładała około 50 milionów kary dla producenta styropianu. Świadczy to, że do wprowadzania danych należy podchodzić odpowiedzialnie, wiele postępowań wszczynanych jest na podstawie donosów, które są dość profesjonalnie opisane i merytorycznie uzasadnione.

Wyzwania w wypełnianiu baz EPREL i ZUM

Samo wypełnianie baz EPREL oraz ZUM również nie jest proste i wymaga od użytkownika określonych umiejętności. Wie o tym każdy, kto przez ten proces przechodził. Precyzyjne wprowadzenie danych i zapewnienie ich zgodności z rzeczywistością to zadanie wymagające wiedzy i doświadczenia. Tu pomocne jest korzystanie ze wsparcia osób z doświadczeniem, bo bez niego może być ciężko. Ustalenie oznaczenia modelu, ustalenie wartości danych, dane kontaktowe, za których zbagatelizowanie można sobie zrobić dodatkowy problem to tylko kilka aspektów, które trzeba przewidzieć. Baza EPREL nie pozwala zawsze na dokonanie zmian, więc raz prowadzone dane mogą pozostać w niej na długo bez możliwości poprawy. Zatem zanim dane zostaną wprowadzone warto dobrze wszystko przemyśleć.

Temat jest bardzo ważny i bardzo obszerny - po więcej informacji zapraszamy na portal www.KOT.edu.pl

Potrzebujesz wsparcia w weryfikacji produktów, interpretacji danych z EPREL i ZUM, badania produktu lub audytu dokumentacji technicznej oraz w procesie wprowadzania produktów do baz EPREL lub ZUM? Skontaktuj się z nami. Nasi eksperci pomogą Ci nawigować w gąszczu przepisów i zapewnić zgodność z wymaganiami, chroniąc Twój biznes, Twoich klientów, a przede wszystkim twój spokój i kieszeń.

---------------------------------

[1] EKOPROJEKT inaczej określany jako ECODESIGN to zestaw regulacji prawnych na poziomie Unii Europejskiej regulujący ogólne zasady ustalania wymagań dla produktów wykorzystujących energię. Głównym i przednim ramowym aktem prawnym, na którym opiera się szereg innych aktów prawnych jest Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/125/WE z dnia 21 października 2009 r. ustanawiająca ogólne zasady ustalania wymogów dotyczących ekoprojektu dla produktów związanych z energią, która jest zastępowana poprzez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1781 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia ram ustalania wymogów ekoprojektu w odniesieniu do zrównoważonych produktów oraz zmiany dyrektywy (UE) 2020/1828 i rozporządzenia (UE) 2023/1542 i uchylenia dyrektywy 2009/125/WE (Tekst mający znaczenie dla EOG).